Allah'a İman Olmadan Ahlak Mümkün mü? Felsefi Bir Değerlendirme

Günümüzde sosyal medyada sıkça rastlanan tartışmalardan biri, ahlakın kaynağının din olup olmadığı meselesidir. Bazı düşünürler ve akademisyenler, Tanrı’ya inanmadıkları hâlde yalan söylemediklerini, dolayısıyla ahlaklı olmak için dine gerek olmadığını ileri sürmektedir. İlk bakışta ikna edici gibi görünen bu yaklaşım, derinlemesine incelendiğinde birçok mantıksal ve ahlaki sorun barındırmaktadır. Ahlak, doğruluk ve dürüstlük ilkeleri üzerine inşa edilir. Eğer Tanrı varsa – ki vardır – O’nun yok sayılması, hakikati inkâr anlamına gelir. Bu inkâr, gerçeği bilerek reddetmek olduğundan, başlı başına bir yalan teşkil eder. Dolayısıyla “yalan söylememek” iddiası, Tanrı’nın varlığı gerçeğini yok farz ederek zaten zedelenmiş olur.

Felsefe, soruları açık tutmayı, kesinlikten önce sorgulamayı hedefler. Buna rağmen Tanrı’nın varlığı hakkında kesin ve olumsuz bir hüküm vermek, hem metodolojik hem de ahlaki açıdan sorunludur. Ayrıca, müminlerin bakış açısına göre varlığı kesin olan Allah’ın yok sayılarak hüküm verilmesi, bilimin tarafsız olma ilkesine aykırıdır. Çünkü var olanı yok sayarak değerlendirme yapmak, baştan tarafsızlığı yitirmektir.

Felsefi alanda ise, Tanrı’ya inanmayan filozoflar arasında bile ahlakın kaynağı konusunda birbirine taban tabana zıt görüşler mevcuttur. Bu görüş çokluğu, ortada tek bir doğru olmadığını ve ahlakın kişinin perspektifine göre değiştiğini gösterir. Ancak kişiye göre değişen şeyler hakikat olamaz; hakikat ise değişmez ve evrenseldir. Dolayısıyla, ahlakın temeli olarak kişisel yorumlara dayanmak, sağlam ve kesin bir ahlak anlayışı oluşturamaz.

Bu yaklaşım, mevcut tüm teolojik, metafizik ve kozmolojik delilleri görmezden gelerek bilginin tarafsız kullanımını manipüle etmek anlamına gelir. Bu durum, Kur’an-ı Kerim’de şöyle vurgulanır:

“Allah, adaleti ayakta tutarak şahitlik etti ki O’ndan başka ilâh yoktur. Melekler ve ilim sahipleri de (buna) şahitlik ettiler. O’ndan başka ilâh yoktur; O, azizdir, hakimdir.” (Âl-i İmrân, 3/18)

Bir yaratıcıyı zorunlu kılan evrensel düzen, varlıkların nedenselliği ve bilinç olgusu gibi pek çok delil, Tanrı’nın varlığına işaret etmektedir. Bu delilleri yok saymak, sadece entelektüel bir ihmalkârlık değil, aynı zamanda hakikatin inkârıdır. Eğer Allah’ın varlığı semavi dinlerin bildirdiği gibi doğruysa, ki doğrudur, bu inkâr; tüm peygamberleri, onların öğretilerini ve iman eden milyarlarca insanın tanıklığını reddetmek anlamına gelir. Bu ise, kapsamı itibariyle “kâinat büyüklüğünde” bir yalandır. Ayrıca, kâinatın Allah tarafından yaratılmadığını iddia etmek; O’nun tüm isim ve sıfatlarını inkâr etmek, bu kâinatta tezahür eden bütün ilahi tecellileri yok saymak demektir. Bu ise, her şeyden daha büyük bir yalan olup ahlaki değildir. Dolayısıyla Tanrı’ya inanmayan birinin yalan söylemeyeceği iddiası, kendi içinde büyük bir yalandır.

Bu noktada, İslam düşüncesinin önde gelen isimlerinden İmam Gazâlî’nin şu ifadesi anlamlıdır:

“Var olanı yok saymak, en temelde dürüstlük ilkesine aykırıdır ve hakikati inkâr etmek demektir.” (El-İktisad fi’l-İtikad)

Immanuel Kant, “Pratik Aklın Eleştirisi” adlı eserinde, Tanrı’nın varlığını ahlakın zorunlu koşulu olarak görür. Kant’a göre, ahlak yasası ancak Tanrı’nın varlığı kabul edildiğinde tam anlamıyla uygulanabilir; Tanrı’yı yok saymak, ahlaki düzenin temelini sarsar.

Søren Kierkegaard ise, bireyin Tanrı’yla olan varoluşsal ilişkisinin ahlakın kaynağı olduğunu vurgular. Ona göre, Tanrı inancını reddetmek, insanın ahlaki sorumluluğunu ve özgünlüğünü zedeler.

Tarih boyunca, insanlığın en yüksek ahlaki önderleri olarak kabul edilen peygamberler, inanan-inanmayan birçok kişi tarafından dürüstlük, merhamet ve adaletin timsali olarak görülmüştür. Bu şahsiyetleri yalanlamak, onların temsil ettiği ahlaki değerleri de reddetmek anlamına gelir. Dolayısıyla Tanrı inkarı, sadece metafizik bir iddia değil; aynı zamanda tarihin en köklü ahlaki otoritelerinden kopuşu da beraberinde getirir.

Tanrı’ya inanmadığı hâlde ahlaklı olduğunu iddia eden bir kişi, görünürde yalan söylemiyor olabilir. Ancak Tanrı’nın varlığını yok saymak; varlığın temel hakikatini, bu hakikate şahitlik eden delilleri, bu hakikati tebliğ eden peygamberleri ve kâinatta tecelli eden tüm ilahi isimleri reddetmek anlamına gelir. Bu ise, gerçeği bilerek yok farzetmek demektir. Dolayısıyla böylesi bir inkâr, hem mantıksal çelişki hem de ahlaki tutarsızlık barındırır. Sonuç olarak hakikatı eğip bükerek ahlaklı olma iddiası eğer kasıt değilse büyük bir manipülasyon olduğu açıktır.   

Dr. Sadık YETİM